Strona domowa Marty Juśko
Strona GłównaO mnieAktualnościĆwiczeniaKsięga GościLinkiKontakt
 

 

 

Afazja u dzieci - objawy, typy, różnicowanie, przyczyny i rokowania

Uszkodzenie ośrodków mowy w mózgu człowieka dojrzałego powoduje często utratę mowy, czyli afazję. Uszkodzenie zaś okolic ważnych dla przyszłego rozwoju mowy u małego dziecka jest przyczyną zaburzeń rozwoju mowy. Nie można więc tego stanu nazwać afazją, bowiem nie można przecież utracić czegoś, czego się jeszcze nie posiada. Dlatego też w foniatrii ów stan zwykło się nazywać dysfazją, gdyż termin ten wskazuje na niepełną utratę funkcji mowy. Pojęcie afazji zostało więc zarezerwowane dla przypadków, w których uszkodzenie mowy następuje po okresie jej rozwoju.
    Terminem afazja dziecięca określa się pierwotne zaburzenia zachowania językowego wynikające z patologii mózgowej, które nie są rezultatem głuchoty, niedorozwoju umysłowego lub zaburzeń emocjonalnych. W neuropsychologii wymienia się dwie postacie kliniczne afazji dziecięcej:

  1. afazja rozwojowa (określana też jako: dysfazja rozwojowa, afazja wrodzona) - są to specyficzne zaburzenia rozwoju mowy w wyniku wrodzonej, okołoporodowej lub występującej w pierwszych miesiącach życia dziecka patologii mózgowej; mowa dziecka nigdy nie rozwijała się normalnie; jednocześnie termin „specyfczne” oznacza, że zaburzenia mowy nie są wtórną konsekwencją innych zaburzeń wynikających z dysfunkcji mózgu;
  2. afazja nabyta - to zaburzenia językowego rozwoju wywołane dysfunkcją mózgową nabytą najwcześniej w 2. r. ż. (i później). Dolna granica wieku dysfunkcji mózgowej została ustalona z praktycznego punktu widzenia. U dziecka 2-letniego zaczyna się rozwijać język; dziecko rozumie wypowiedzi innych osób i zaczyna formułować własne wypowiedzi. W ocenie afazji nabytej ważne jest stwierdzenie, że do momentu uszkodzenia mózgu, rozwój mowy dziecka przebiegał normalnie.

Objawy afazji wrodzonej

Można wydzielić przynajmniej dwie grupy zaburzeń, gdzie w pierwszej dominują objawy trudności w ekspresji werbalnej a zaburzenia rozumienia są mniejsze {są to zaburzenia ekspresyjno-receptywne), a w drugiej dominują zaburzenia rozumienia, zaś trudności w ekspresji są mniejsze (są to zaburzenia receptywno-ekspresyjne).

Do zaburzeń ekspresyjno-receptywnych należą:

  1. dyzartria, w której podstawowym zaburzeniem są trudności w kontroli ruchowej narządów artykulacyjnych;
  2. niewyraźna artykulacja, w której podstawowym zaburzeniem są trudności w koordynacji i integracji ruchów narządów artykulacyjnych;
  3. trudności w poszukiwaniu słów i błędy w budowie zdań.

W zaburzeniach receptywno-ekspresyjnych dominują trudności w percepcji słuchowej dźwięków werbalnych, prowadzące do zniekształcania wzorców wyrazów (typowymi błędami są parafazje głoskowe).
    W praktyce klinicznej wymienia się kilka rodzajów często obserwowanych zaburzeń, a należą do nich:

  • Werbalna agnozja słuchowa.
    Podstawą zaburzeń są trudności w rozpoznawaniu dźwięków werbalnych. Obserwuje się głębokie zaburzenia rozumienia mowy, ale dziecko rozumie gesty i wykonuje instrukcje niewerbalne (np. pokaz). Mówienie jest zredukowane; dziecko nie wypowiada się spontanicznie, nie powtarza, w głębszej formie może wystąpić mutyzm afatyczny. Gdy objawy zaburzeń rozumienia są nieco mniejsze, dziecko może nauczyć się pisać i czytać, ale w ograniczonym stopniu (np. niemożliwe jest czytanie głośno);
  • Dyspraksja werbalna.
    Charakterystycznymi objawami są mutyzm lub bardzo zredukowana ekspresja słowna przy zaburzeniach rozumienia nieznacznego stopnia. Obserwuje się przede wszystkim błędy artykulacyjne, ale także odpowiedzi monosylabami, urywane, niedokończone zdania.
  • Błędy w programowaniu fonologicznym.
    Dosyć dobre rozumienie i możliwość wypowiadania długich tekstów przy prawidłowej intonacji i zachowaniu fraz (np. poprawny akcent kończący zdanie), ale poszczególne słowa wypowiedzi są mało czytelne lub nieczytelne. Czasami ta postać zaburzeń przypomina etap w rozwoju mowy dziecka (w wieku 2-2,5 roku), gdy zaczyna ono bawić się słowami, tworząc np. nowe wymyślone przez siebie wyrazy (na podstawie znanych mu wzorców fonologicznych), które są rozumiane przez najbliższe otoczenie, ale które są niezrozumiałe dla innych. Jeżeli etap ten utrzymuje się w 3, 4 roku życia a nawet później i takie przejawy dominują w mowie dziecka; można uznać, że są to objawy dysfazji rozwojowej typu zaburzeń programowania fonologicznego.
  • Trudności w rozumieniu pełnych wypowiedzi.
    Mowa dziecka jest płynna, poprawna fonologicznie i syntaktycznie. Trudności dotyczą rozumienia pełnych wypowiedzi. Nie jest zaburzona pamięć i dziecko jest zdolne do powtarzania nawet długich zdań, których jednak nie rozumie i nie może ich wypowiedzieć spontanicznie.
  • Trudności fonologiczno-syntaktyczne.
    Zaburzenia są podobne do objawów afazji Broca u dorosłych, ale w większym stopniu zaburzone jest rozumienie mowy. Ekspresja werbalna jest zredukowana, pojawiają się błędy artykulacyjne, parafazje i styl telegraficzny w budowie zdań. U dzieci zaburzone jest nazywanie, zaś w piśmie wymienione objawy są głębsze niż w mówieniu.
  • Trudności leksykalno-syntaktyczne.
    Podstawowym objawem są zaburzenia nazywania i trudności w znajdowaniu potrzebnych słów. Ostatni objaw może być przyczyną trudności w formułowaniu zdań (występują parafazje lub tzw. zdania puste informacyjnie, z dużą liczbą wtrąceń itp.). Gramatycznie zdania są dość poprawne.

Objawy afazji nabytej

Najczęściej wymienia się następujące charakterystyczne cechy w afazji nabytej u dzieci:

  1. częsta obecność autyzmu
  2. rzadko spotykane parafazje i incydentalne przypadki żargon-afazji
  3. pojawiające się z różną częstością zaburzenia czytania, pisania, trudności artykulacyjne, trudności w nazywaniu oraz zaburzenia rozumienia (A. Herzyk).

Podobieństwa i różnice w afazji u dzieci i dorosłych

Wielu badaczy - ze względu na kwestie diagnostyczne i terapeutyczne - interesuje problem różnic i podobieństw w przejawach afazji u dzieci i dorosłych. Najczęściej obserwowane różnice (potwierdzają to badania) dotyczą rodzaju objawów i możliwości powrotu funkcji mowy.
    Objawy afazji u dzieci mają charakter uogólniony i niespecyficzny z przewagą zaburzeń ekspresji językowej, rzadko występują wyselekcjonowane trudności w rozumieniu lub nazywaniu. Natomiast u dorosłych zaburzenia afatyczne mogą przybierać wybiórcze, specyficzne formy trudności językowych (np. parafazji).
    U dzieci remisja mowy następuje szybciej i pełniej niż u dorosłych (często w sposób spontaniczny), w przeciągu kilku tygodni lub miesięcy od zachorowania możliwy jest nawet zupełny powrót funkcji językowych, co niezwykle rzadko obserwuje się u dorosłych (w tym przypadku objawy mają charakter trwały).
    Afazja u dzieci może występować z podobną częstością po uszkodzeniach lewej i prawej półkuli, zaś u dorosłych obecność afazji po uszkodzeniu prawej półkuli jest rejestrowana bardzo rzadko - ok.35 % przypadków afazji u dzieci związanych jest z uszkodzeniami prawej półkuli w porównaniu z 1-3 % takich przypadków u dorosłych (za A. Herzyk).
    Różnice w przebiegu zaburzeń afatycznych u dzieci i dorosłych wyjaśnia się większą plastycznością i większymi możliwościami kompensacyjnymi mózgu jeszcze rozwijającego się. Czynności mowy w mózgu dziecka nie mają ustalonej lateralizacji oraz lokalizacji i dlatego uszkodzenia jednych obszarów mogą być regulowane przez inne nie uszkodzone. U dzieci nie ma również zdecydowanej dominacji półkuli lewej dla funkcji językowych, stąd zdarza się obecność afazji po uszkodzeniach prawej półkuli. Dane z badań wykazują również, że uszkodzenia lewej półkuli w wieku dwóch lat, mogą powodować trwałe zaburzenia językowe i po kilku latach od wystąpienia urazu mózgu obserwuje się u tych dzieci nieznacznego stopnia deficyty w rozumieniu mowy, trudności w formułowaniu zdań oraz trudności w zapamiętywaniu materiału werbalnego (jednakże u dzieci po uszkodzeniu prawej półkuli, o podobnym przebiegu schorzenia mózgowego nie stwierdza się takich objawów). Okazało się także, że zaburzenia afatyczne u dzieci nie mają wyłącznie charakteru ekspresyjnego, ale występują specyficzne trudności w rozumieniu, parafazje, a nawet przypadki żargonu afatycznego. Stwierdzono również, że mimo szybszego wycofywania się zaburzeń językowych, bardzo często pozostają trwałe trudności w wykonywaniu zadań wymagających umiejętności syntaktycznych i leksykalnych (dzieci nie potrafią ocenić, czy zdanie jest poprawne pod względem gramatycznym oraz wykonują gorzej test fluencji słownej). Jeżeli nawet dzieci rozwiązują dobrze testy językowe, to bardzo często mają trudności w uczeniu się.
    Obecnie proponuje się, by za międzynarodowymi klasyfikacjami przyjąć i stosować następujące terminy:

  1. rozwojowa dysfazja, afazja - (typ ekspresyjny lub percepcyjno-ekspresyjny) oraz 
  2. nabyta dysfazja, afazja - (typ ekspresyjny lub/i percepcyjny) oraz ze względów praktycznych,
  3. dysfazja, afazja typu dorosłych - (typ ekspresyjny lub/i percepcyjny),
  4. „dysfazja, afazja dziecięca” warto stosować w celu odróżnienia jej od afazji dorosłych dla podkreślenia, iż chodzi o zjawiska występujące u dzieci.

W praktyce logopedycznej wszelkie przypadki, które można wiązać z patologią mózgu, w których oczywiście wykluczy się opóźnienie rozwoju umysłowego, głuchotę, autyzm i nie obserwuje się niedowładów lub porażeń w obrębie aparatu wykonawczego mowy, mogących stanowić bezpośrednią przyczynę upośledzenia rozwoju mowy i właściwie trudno jest ustalić ich przyczynę:

  1. w których mowa od początku rozwijała się nieprawidłowo i powyżej 5 roku życia nadal obserwuje się opóźnienie jej rozwoju oraz różnego typu zaburzenia zachowania językowego to rozwojowa afazja (dysfazja) dziecięca (typu ekspresyjnego lub percepcyjno-ekspresyjnego), ewentualnie NORM pochodzenia centralnego;
  2. w których mowa do jakiegoś momentu rozwijała się prawidłowo, a później wystąpiły różne objawy zaburzeń procesu kształtowania i rozwoju mowy, tj. utrata mowy, zahamowanie, regres bądź opóźnienie jej dalszego rozwoju (czyli zarówno dezintegracja, jak i zakłócenie procesu integracji mowy), należy uznać za nabytą afazję (dysfazję) dziecięcą typu ekspresyjnego, percepcyjnego lub ekspresyjno-percepcyjnego;
  3. w których uszkodzenie odpowiednich struktur mózgowych, odpowiedzialnych za rozwój języka nastąpiło po ukończeniu 7 r.ż. (gdy u normalnie rozwijających się dzieci mowa jest już wykształcona i odpowiednio rozwinięta), dochodzi do utraty zdolności porozumiewania się (do dezintegracji mowy), co jest charakterystyczne dla afazji występującej u ludzi dorosłych - należy określać afazja (dysfazja) typu dorosłych.

Proponowane podejście, uwzględnia poziom rozwoju mowy w chwili uszkodzenia mózgu i konsekwencje uszkodzenia CUN dla procesu nabywania i rozwijania zdolności językowych i uwzględnia zarazem najnowsze tendencje w opisie zaburzeń rozwoju mowy. Argument, że terminy te zalecane są jako obowiązujące w świecie, powinien ewidentnie rozstrzygać wciąż sporną w Polsce kwestię terminologii dotyczącej zaburzeń afatycznych.

Objawy afazji, dysfazji dziecięcej

Objawy pozwalają na rozróżnienie trzech rodzajów (typów) dysfazji, afazji dziecięcej:

1. typu ekspresyjnego.
    Charakteryzującego się niewykształceniem lub zanikiem mowy spontanicznej przy dobrym jej rozumieniu. W tym typie afazji występują zaburzenia umiejętności samodzielnego mówienia, nazywania i powtarzania. Jest on charakterystyczny zarówno dla rozwojowej, jak i nabytej dysfazji, afazji dziecięcej:

  • W przypadku rozwojowej afazji, dysfazji dziecięcej - mowa przez dłuższy czas się nie wykształca. W przypadku rozwojowej dysfazji (zwykle rozpoznawanej przed 3 r.ż.) około połowy dzieci „wyrasta” z tych zaburzeń, podczas gdy u pozostałej części zaburzenia ekspresji mowy utrzymują się długo. Cechą charakterystyczną są zaburzenia artykulacji, choć mogą się też pojawiać zaburzenia w płynności mowy i formułowaniu wypowiedzi oraz błędy w strukturze języka;
  • W typie nabytym - przebieg i rokowania związane są ze stopniem i umiejscowieniem patologii mózgu oraz z wiekiem dziecka i stopniem rozwoju języka w czasie wystąpienia zaburzeń. Podobnie jak w przypadku nabytej, percepcyjno-ekspresyjnej dysfazji dziecięcej leczenie może doprowadzić do całkowitego ustąpienia objawów, może doprowadzić do częściowego odzyskania zdolności ekspresji mowy lub też nie przynieść żadnych efektów. Znane są też przypadki wzmacniania się defektów.

2. typu percepcyjnego
    Występującej jedynie w przypadku dysfazji nabytej, która charakteryzuje się zachowaniem zdolności ekspresji mowy przy częściowo lub całkowicie (afazja) zniesionej zdolności percepcji mowy. Dziecko słyszy i mówi, ale nie rozumie swoich słów ani cudzych przekazów słownych. Zachowana jest mowa spontaniczna, powtarzanie, nazywanie, natomiast całkowicie lub częściowo zaburzone jest rozumienie mowy, cechuje ją agramatyzm i wielomówność;

3. typu percepcyjno-ekspresyjnego.
    Z przewagą komponenty motorycznej (zaburzeń ekspresji mowy) lub sensorycznej (zaburzeń percepcji mowy). Ten rodzaj dysfazji może wystąpić w obu postaciach - rozwojowej i nabytej:

  • przy rozwojowej dysfazji obserwuje się powolny rozwój sprawności językowej. Mowa może pojawić się późno i wolno przechodzić przez kolejne stadia rozwojowe;
  • w typie nabytym, który może się pojawić w każdym wieku od momentu rozpoczęcia procesu kształtowania i rozwoju mowy - przebieg i rokowania związane są z lokalizacją patologii mózgu, wiekiem dziecka oraz stopniem opanowania przez nie języka w chwili wystąpienia zaburzenia. Leczenie kliniczne czasami prowadzi do szybkiej i całkowitej poprawy zdolności językowych, w innych przypadkach uzyskuje się jedynie niewielką poprawę, a gdy zaburzenie ma charakter postępujący, obserwuje się wzmacnianie defektów, rozwój zaburzenia (opracowane na podstawie DSM-IV).

Pomimo istniejących różnic odnośnie terminologii i przyczyn afazji dziecięcej - istnieje powszechna zgodność poglądów na temat objawów tego zjawiska.
    Wśród polskich badaczy autorką, która miała największy wkład w naświetlenie tego problemu była Zofia Kordyl. Jej zdaniem „język dziecka z niedokształceniem mowy, zarówno jego słownik, jak i charakterystyczny sposób mówienia, ukazują się raczej jako pewne zjawisko niezupełnie wykończone, niecałkiem zintegrowane, aniżeli jako twór oryginalny”. Na wspomniany „charakterystyczny sposób mówienia” u tych dzieci w dużym stopniu wpływają czynniki pozawerbalne, takie jak: gest, mimika, układ sytuacyjny; które mają doniosłe znaczenie w czynnym i biernym porozumiewaniu się tych dzieci z otoczeniem. Często ich wypowiedzi słowne są dla otoczenia niezrozumiałe (Z. Kordyl; 1968, s. 257). Autorka na podstawie obserwacji i badań własnych; których wyniki przedstawiła w artykule „Z badań nad objawami niedokształcenia mowy u dzieci” z 1965 r. ustaliła, że u dzieci z niedokształceniem mowy obserwuje się opóźniony rozwój mowy. Ich słownik w wieku 2-3 lat obejmuje jedynie kilka. tub kilkanaście słów, a w wieku 5-6 łat dzieci te nie mówią jeszcze zdaniami. Również upośledzone jest rozumienie mowy. Autorka ta do najbardziej charakterystycznych cech mowy dzieci z niedokształceniem mowy o typie afazji w zakresie ekspresji mowy zaliczyła:

Zaburzenia ekspresji werbalnej, wyrażające się przede wszystkim w:

  1. błędach artykulacji (dzieci te mają wszelkie warunki do prawidłowej artykulacji, a pomimo to mylą głoski, niekonsekwentnie zastępując jedne drugimi,
  2. metatezach głoskowych i sylabowych
  3. kontaminacjach dźwięków i sylab
  4. inwersjach i elizjach
  5. błędach asymilacji (i to zarówno w postaci upodobnienia poszczególnych dźwięków w obrębie wyrazu, czy całej wypowiedzi, jak i upodobnienia całego wyrazu do zbliżonego fonicznie, znanego już słowa), długo utrzymujących się określeń z języka wczesnodziecięcego i dziecięcego sposobu mówienia;

Zaburzenia nominacji, wynikające z ubóstwa zasobu leksykalnego tych dzieci. Dziecko nie znając lub nie mogąc sobie przypomnieć odpowiedniego słowa, zastępuje je według siebie najodpowiedniejszym, tj. z danego „gatunku” (nazwami gatunkowymi), „sfery danego przedmiotu” (przedmiotów pokrewnych) bądź nazwę przedmiotu zastępuje określeniem jego funkcji. Przy nazywaniu przedmiotów często posługuje się omówieniami. W słowniku tych dzieci znajdują się głównie rzeczowniki i czasowniki i niewiele: innych części mowy. Najszybciej przyswajają często używane zwroty, tzw. „małe słowa”, którymi na ogół posługują się prawidłowo.

Agramatyzmy - stanowią oddzielną cechę mowy dzieci afatycznych. Dzieci wówczas:

  1. nie uwzględniają w swoich wypowiedziach liczby i rodzaju;
  2. w formach czasownikowych nie uwzględniają osoby i liczby (przeważnie używają czasowników w 3 osobie liczby pojedynczej i to zarówno na określenie czasu teraźniejszego, przeszłego, jak i przyszłego);
  3. kontaminacjach dźwięków i sylab
  4. z trudem i rzadko używają przyimków, a często swoiste zestawienia przyimka z danym rzeczownikiem stanowią dla dziecka jeden wyraz.

Zaburzenia składni - przejawiają się tym, że budowane przez te dzieci zdania są krótkie i są najczęściej nagromadzeniem kilku słów połączonych związkiem wewnętrznym i sytuacyjnym: Dużą część wypowiedzi dzieci stanowią nie zdania, lecz równoważniki zdań, jeśli już pojawiają się zdania to są one zdaniami prostymi, zawierającymi jedynie podmiot; orzeczenie, przyimek lub przydawkę: Dzieci te mają duże trudności z budowaniem dłuższych wypowiedzi, w zasadzie posługują się zdaniami pojedynczymi, bardzo rzadko lub wcale - zdaniami podrzędnie złożonymi;

Zaburzenia rytmu mowy - obok swoistej melodii mowy i wydłużenia iloczasu niektórych sylab - dla mowy tych dzieci charakterystyczne jest również skandowanie i wybijanie rytmu słów;

Zaburzenia motoryki mowy - wypowiedziom słownym często towarzyszą trudności ruchowe warg, języka, szczęki, wyrażające się w przesadnych ruchach tych narządów, w poszukiwaniu ich właściwego ułożenia.

W zakresie rozumienia mowy:

  1. dla dzieci tych ogromne znaczenie w rozumieniu mowy otoczenia mają czynniki pozawerbalne;
  2. słownik czynny nie zawsze jest uboższy od słownika biernego.
  3. brak gotowości werbalnej, przejawiającej się trudnościami w przypominaniu sobie nazwy określonego desygnatu.
  4. opieranie rozumienia na centralnych elementach wypowiedzi, tzn. że w całej wypowiedzi dziecko percypuje to słowo, które jest dla niego najbardziej zrozumiałe, najlepiej znane i ono stanowi podstawę rozumienia całej wypowiedzi. Tu właśnie tkwi przyczyna trudności rozumienia, ponieważ dziecko nie zawsze właściwie ocenia, które słowo jest centralne oraz nie uwzględnia jego relacji z innymi słowami wypowiedzi. Różnorodność form gramatycznych, której nie uwzględnia dziecko oraz fakt, że nawet jeśli rozumie każde sławo z wypowiedzi to najczęściej po prostu nie rozumie całości, a także to, że dla tych dzieci słowo jest konkretem oznaczającym jakąś określoną rzecz, stan, cechę i wiąże się ze swoistym, własnym dla dziecka skojarzeniem i jego doświadczeniem. Wszystko to w poważnym stopniu utrudnia rozumienie wypowiedzi.

Kordyl Z. zwraca też uwagę, że wymienione cechy pod wieloma względami przypominają zespoły cech, występujące zarówno w normalnym procesie rozwoju mowy dziecka, jak też w mowie osób upośledzonych umysłowo, czy w afazji typu dorosłych. W niedokształceniu mowy nie obserwuje się jednak płynnego przechodzenia z jednej fazy rozwojowej w drugą, a trudności analogiczne dla normalnego rozwoju mowy są bardziej intensywne i nie ustępują tak szybko jak u dzieci, u których są one tylko przejawem rozwoju. Autorka uważa, że pomimo podobieństw; między wymienionymi zespołami istnieją też dość istotne różnice i dlatego należy je oddzielić.

Afazja rozwojowa i afazja nabyta

Z literatury przedmiotu wynika, że afazja rozwojowa w wielu zakresach różni się od nabytej afazji dziecięcej. Różnice te ukazuje niżej zamieszczona tabela. Przyjęta kategoryzacja ma charakter klasyfikacji rozwojowo-objawowej, uwzględnia nomenklaturę światową i jest opracowana w oparciu o klasyfikacje międzynarodowe.

Rodzaj kryterium różnicującego

Afazja rozwojowa

Afazja nabyta

  1. Czas, w którym nastąpiło uszkodzenie mózgu

przed ukończeniem 1 r. ż.

między 2 a 7 r. ż.

  1. Okres rozwojowy, w którym nastąpiło uszkodzenie mózgu

prenatalny, perinatalny i częściowo postnatalny

postnatalny

  1. Charakter przyczyn i rodzaj czynników uszkadzających mózg

w okresie prenatalnym:

  1. zaburzenia o charakterze wrodzonym, wywołane przez czynniki endogenne, uwarunkowane dziedzicznie lub konstytucjonalnie;
  2. zaburzenia nabyte, wywołane przez czynniki egzogenne, jak np. zatrucie środkami toksycznymi, chemicznymi, urazy psychiczne matki itd.; w okresie perinatalnym: czynniki egzogenne (urazy, niedotlenienie mózgu itp.); w okresie postnatalnym (w 1 r.ż.): czynniki egzogenne (choroby dziecka, urazy, itd.)

zaburzenia nabyte po ukończeniu 1 r.ż. wywołane przez czynniki egzogenne (choroby dziecka, urazy, schorzenia mózgu itd.).

  1. Mechanizm zaburzeń rozwoju mowy

upośledzenie rozwoju struktur mózgowych, odpowiedzialnych za zdolności językowe prowadzi do opóźnienia rozwoju mowy

uszkodzenie mózgu wywołuje utratę wcześniej nabytych zdolności językowych, zahamowanie, regres i opóźnienie dalszego rozwoju mowy

  1. Etiologia

najczęściej nieznana lub jedynie przypuszczalna

urazy lub schorzenia mózgu

  1. Etap rozwoju mowy dziecka

patologia mózgu wystąpiła przed okresem werbalizacji słownej

uszkodzenie mózgu wystąpiło, gdy mowa była już w pewnym (odpowiednim do wieku) stopniu rozwinięta

  1. Podstawy, na których mowa się kształtowała

od początku procesu rozwojowego - patologiczne

początkowo prawidłowe, patologiczne dopiero w chwili uszkodzenia mózgu

  1. Istota zaburzeń rozwoju mowy

brak integracji mowy

w wypadku opanowanych już zdolności językowych - dezintegracja mowy; w wypadku umiejętności jeszcze nie wykształconych, brak dalszej integracji mowy

  1. Objawy zaburzeń rozwoju mowy

brak rozwoju mowy i w konsekwencji jej opóźnienie. Najczęściej występują mieszane postacie zaburzeń rozwoju mowy (zaburzenia percepcyjno-ekspresyjne)

zatrzymanie, zahamowanie, utrata zdolności językowych, prowadzące do opóźnienia jej dalszego rozwoju. Występują zarówno mieszane postacie zaburzeń rozwoju mowy, jak i zaburzenia z przewagą komponenty motorycznej bądź sensorycznej

  1. Rokowania

ustępowanie zaburzeń zależy od wielu czynników. W przypadku zaburzeń wrodzonych rokowania są gorsze, gdyż gdy zaburzenia utrzymują się długo i nierzadko okazują się trwałe. Są one cięższe niż nabyte, gdy uszkodzenia powstały w trakcie porodu i po porodzie

możliwa jest szybka restytucja mowy, co tłumaczy się plastycznością neurobiologiczną mózgu, a nie odwracalnością uszkodzeń tkanki mózgowej. Powrót funkcji mowy zależy od rodzaju schorzenia, rozległości i głębokości uszkodzenia mózgu, jego możliwości kompensacyjnych, czynników społecznych i stopnia opanowania języka w chwili uszkodzenia. W przypadku zaburzeń ekspresyjnych rokowania są lepsze niż przy zaburzeniach percepcyjno-ekspresyjnych. Zaburzenia języka najszybciej ustępują w uszkodzeniach urazowych mózgu.

Źródło: G. Jastrzębowska, Podstawy teorii i diagnozy logopedycznej, 1998, s. 217

Objawy dysfazji wrodzonej i afazji nabytej są często podobne, stąd w praktyce logopedycznej stosujemy analogiczne sposoby postępowania. Należy jeszcze uwzględniać fakt, że u dzieci przejawy afazji są bardziej globalne i niespecyficzne niż u dorosłych. U dzieci obserwuje się także szybszy i pełniejszy powrót mowy, chociaż nie w każdym przypadku. Często u dzieci pozostają nieznacznego stopnia objawy zaburzeń i charakterystyczne jest także współwystępowanie trudności w koncentracji uwagi, niepokoju psychoruchowego oraz wzmożonej męczliwości (są to także konsekwencje dysfunkcji mózgowych). Zaburzenia te należy przewidzieć w planowaniu pracy terapeutycznej. Na przykład z dzieckiem można prowadzić tylko krótkie ćwiczenia, ale za to częściej, należy ograniczać zakres materiału do ćwiczeń aby nie rozpraszać uwagi dziecka oraz stosować zasadę stopniowania trudności (rozpoczynać pracę od materiału nie sprawiającego dziecku trudności); trzeba stosować dość częste przerwy, jeżeli zaobserwujemy narastające zmęczenie lub dekoncentrację uwagi.

Afazja rozwojowa a proste (samoistne) opóźnienie rozwoju mowy

Często afazję rozwojową myli się z prostym opóźnieniem rozwoju mowy. Odróżnienie tych zespołów jest bardzo trudne, a do wieku 3-4 lat wręcz niemożliwe. W zasadzie do 5 roku życia nie ma żadnej istotnej różnicy pomiędzy nimi. W obu przypadkach obserwuje się początkowy brak i opóźnienie rozwoju mowy. Dopiero długotrwała obserwacja przebiegu procesu rozwojowego może pozwolić na określenie rodzaju zaburzenia. Gdy opóźnienie rozwoju mowy utrzymuje się powyżej 5 r.ż. wówczas można już mówić o afazji rozwojowej. Dzieci z prostym opóźnieniem rozwoju mowy w pewnym wieku nagle zaczynają mówić i szybko wyrównują opóźnienie, natomiast postęp w rozwoju mowy u dzieci z afazją rozwojową jest niewielki.
    Afazja rozwojowa a proste (samoistne) opóźnienie rozwoju mowy charakteryzują się dobrym słuchem, prawidłowym rozwojem umysłowym, prawidłową strukturą i funkcją aparatu wykonawczego mowy, czyli dobrą motoryką mowy. Lekarze zaliczają je do wrodzonych zaburzeń rozwoju mowy pochodzenia korowego. Istnieje wiele hipotez na temat przyczyn niedokształcenia mowy o typie afazji. W obu przypadkach ich etiologia najczęściej jednak pozostaje niewyjaśniona. Cechą wspólną tych zespołów objawowych jest częste występowanie zaburzeń lateralizacji oraz ujawniające się w wieku szkolnym: dysleksja i dysortografia.
    Podobnie jak w przypadku afazji nabytej i rozwojowej - rozróżnienia prostego (samoistnego) opóźnienia rozwoju mowy i afazji rozwojowej dokonuje się uwzględniając różne czynniki. Przedstawia to poniższa tabela.

Rodzaj czynnika różnicującego

Proste (samoistne) opóźnienie rozwoju mowy

Afazja rozwojowa

  1. Łatwość ustępowania objawów (najważniejsze kryterium różnicujące)

do 5 r.ż - opóźnienie rozwoju mowy zrównuje się z poziomem mowy rówieśników.

zaburzenia mowy utrzymują się długo, często są trwałe

  1. Rozwój motoryczny

może być opóźniony

często występuje ogólna niezręczność ruchowa

  1. Rozwój innych funkcji psychomotorycznych

nie obserwuje się zaburzeń koordynacji wzrokowo-ruchowej i ujmowania stosunków przestrzennych ani żadnych objawów niespecyficznych, które można by bezpośrednio wiązać z występującym opóźnieniem rozwoju mowy. U dzieci tych nie ma żad-nych zmian anatomicznych czy psychoneurologicznych, które można by uznać za przyczynę wolniejszego tempa rozwoju mowy.

mogą wystąpić zaburzenia myślenia, uwagi, pamięci, motywacji; często występują zaburzenia koordynacji wzrokowo-ruchowej i ujmowania stosunków przestrzennych

  1. Rodzaj czynników wywołujących opóźnienia rozwoju mowy

czynniki społeczne (środowiskowe) lub biologiczne (uwarunkowania genetyczne)

czynniki biologiczne, natomiast czynniki środowiskowe i uwarunkowania społeczne - to czynniki podtrzymujące

  1. Podstawa, na której kształtuje się mowa

mowa kształtując się na prawidłowej podstawie poja-wia się później i wolniej niż zwykle

mowa od początku kształtuje się na patologicznej podstawie

  1. Patogeneza

opóźnione dojrzewanie OUN prowadzące do opóźnienia rozwoju mowy

niedorozwój OUN lub wcześ-nie nabyte uszkodzenie mózgu wywołuje różne objawy zaburzeń rozwoju mowy

  1. Objawy zaburzeń rozwoju mowy

najczęściej są to zaburzenia mowy czynnej, przy prawi-dłowo rozwijającej się mo-wie biernej, przemijające wraz z wiekiem

przy zaburzeniach wrodzo-nych - zaburzenia mieszane (ekspresyjno-percepcyjne). Rozwój zdolności językowych jest powolny i mowa zazwy-czaj nie osiąga normalnego poziomu. Przy uszkodzeniach okołoporodowych i w 1 r.ż. mogą wystąpić zaburzenia ekspresyjne lub/i percepcyjne, wówczas rokowania są zna-czniej lepsze.

  1. Rokowania

występujące opóźnienie rozwoju mowy nie wywołuje większych konsekwencji dla jej dalszego rozwoju. Ustępuje samoistnie około 5 roku życia (bez pomocy specjalistycznej)

opóźnienie rozwoju mowy zazwyczaj jest duże (zaburze-nia wrodzone) i po zostawia konsekwencje w postaci długo utrzymujących się zaburzeń językowych oraz innych pro-blemów dodatkowych. W przypadku zaburzeń nabytych po urodzeniu się dziecka - opóźnienie może szybko się wyrównać i nie zostawić poważniejszych konsekwencji.

Źródło: G. Jastrzębowska, Podstawy teorii i diagnozy logopedycznej 1998, s. 231.

Afazja, dysfazja rozwojowa i autyzm dziecięcy

Afazję (zwłaszcza rozwojową typu ekspresyjno-percepcyjnego) często myli się z autyzmem dziecięcym. Dzieci z tym typem afazji cechuje bowiem opóźnienie rozwoju społecznego. Podobnie jak dzieci autystyczne bezmyślnie naśladują wypowiedzi, których nie rozumieją i przejawiają zawężenie zainteresowań. Od całościowych zaburzeń różni je jednak to, że posiadają zdolność do prawidłowych interakcji społecznych, normalnej zabawy i poszukiwania kontaktów z rodzicami, i tym, że obserwuje się u nich jedynie niewielkie upośledzenie komunikacji niewerbalnej (np. nieumiejętność odczytywania znaczenia gestów, tonu głosu).

Przyczyny afazji dziecięcej

Bardzo trudne jest rozpoznanie dysfazji, afazji rozwojowej i ustalenie jej przyczyny. Przypuszcza się, że wywołują ją uszkodzenia mózgu spowodowane urazem okołoporodowym, zapaleniem mózgu i opon mózgowych, zatrzymaniem się w rozwoju pewnych struktur korowych lub urazem czaszki, który nastąpił w okresie przed rozwojem mowy (I. Styczek, 1980). Nabyta dysfazja, afazja dziecięca jest najczęściej wynikiem schorzeń neurologicznych lub ogólnych, jak np. zapalenie mózgu, uraz głowy, napromieniowanie itp.)
    Ze względu na brak dostatecznej wiedzy na temat etiologii zaburzeń rozwoju mowy pochodzenia korowego kryterium przyczynowe wciąż nie może stanowić podstawy rozróżniania tych zjawisk. Nie ma też zgodności co do charakteru niedokształcenia mowy o typie afazji, gdyż jedni uważają je za zaburzenia wrodzone, a inni wymieniają również zaburzenia nabyte w 1 r.ż., a nawet pomiędzy 1 i 3 r.ż. Jedni autorzy uważają je za zaburzenia funkcjonalne; nie dające się odnieść do zmian chorobowych w strukturze organizmu, inni zaś podkreślają charakter organiczny i wiążą je przyczynowo z uszkodzeniami ośrodkowego układu nerwowego. Obok wymienionych, istnieje też hipoteza, o istnieniu - analogicznie do uzdolnień muzycznych lub matematycznych, etc. - uzdolnień do mowy. Zakłada się zatem istnienie tzw. „antytalentu do mowy”, przejawiającego się opóźnieniem rozwoju mowy i trudnościami w mówieniu.
    Poglądy na temat etiologii afazji rozwojowej (dawniej: alalii) w zasadzie można podzielić na trzy grupy:

  1. Do pierwszej zalicza się zwolenników stanowiska, że zaburzenie to nie ma żadnej widocznej przyczyny w budowie i funkcjonowaniu centralnego układu nerwowego, może być natomiast uwarunkowane konstytucjonalnie lub dziedzicznie.
  2. Drugą grupę stanowią ci autorzy, którzy uważają, że u dzieci z afazją rozwojową nie stwierdza się organicznych zmian w mózgu, lecz niedostateczny rozwój i opóźnienie neurologicznych procesów dojrzewania potrzebnych dla mowy. Zaburzenie rozwoju mowy jest więc wynikiem zaburzeń funkcjonalnych, tj. dysfunkcji CUN.
  3. Trzecia grupa to zwolennicy teorii zakładającej, że niedokształcenie mowy o typie afazji wiąże się z organicznym uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego (najczęściej z mikrouszkodzeniami mózgu).

E. Dilling-Ostrowska (1990) powołując się na badania różnych autorów wśród przyczyn wrodzonych zaburzeń mowy, a więc i rozwojowej afazji, dysfazji dziecięcej wymienia:

  • niedorozwój i zaburzenia mielinizacji w korowych polach mowy;
  • brak rozwoju dróg nerwowych związanych z mową;
  • patologię dotyczącą pierwszego trymestru ciąży (np. krwawienia z dróg rodnych; stosowanie środków farmakalogicznych w celu przerwania ciąży, silne wstrząsy psychiczne matek).

Zdaniem autorki wymienione czynniki prowadzą do zaburzeń rozwojowych mózgu. Z badań tej autorki wynika również, że wrodzone zaburzenia mowy mogą być spowodowane zmianami patologicznymi w okolicach skroniowych (częściej po stronie lewej), co wskazuje na istnienie u tych dzieci organicznego uszkodzenia mózgu, umiejscowionego w płacie skroniowym lewej półkuli. Za tak zlokalizowanym, ogniskowym uszkodzeniem mózgu, może - według niej - przemawiać brak innych objawów zaburzeń neurologicznych u badanych dzieci (tj. niedowładów, zaburzeń gnozji, praksji itp.).
    W przypadku zaburzeń mowy w następstwie uszkodzeń nabytych (a więc zarówno rozwojowego, jak i nabytego typu afazji dziecięcej) przyczyną jest uszkodzenie mózgu o różnej etiopatogenezie. Są to między innymi: uszkodzenia urazowe mózgu, choroby naczyniowe mózgu, stany zapalne, zwyrodnieniowe; procesy ekspansywne (postępujące).
    U. Parol (1989, s.19) na podstawie swoich badań (wywiadów z rodzicami, zapisów w książeczkach zdrowia - skali Apgar) ustaliła, że:
    pierwotne przyczyny alalii (czyt.: afazji, dysfazji rozwojowej) mogą być wrodzone (dziedziczne) i nabyte. W tej drugiej grupie autorka wyróżnia następujące przyczyny:

  • pierwotne nabyte prenatalne (choroby matki w pierwszej połowie ciąży, wstrząsy i urazy psychiczne w 1 połowie ciąży, krwawienia w 1 połowie ciąży, skłonności do poronień: ciąża III i zatrucie środkami chemicznymi),
  • pierwotne nabyte, perinatalne, tj. urazy okołoporodowe,
  • pierwotne nabyte postnatalne, np.: choroby dziecka w l, 2 i 3 roku życia, bakteryjne i wirusowe z zakażeniem bakteryjnym, powikłane, urazy czaszki w l, 2 i 3 r.ż.- z utratą przytomności i bez utraty przytomności.

Wynika z tego, że U. Parol - podobnie jak Z. Kordyl - za niedokształcenie mowy o typie afazji, tj. za afazję rozwojową - uznaje te zaburzenia rozwoju mowy, w których dysfunkcja CUN jest następstwem działania różnych czynników (wrodzonych i nabytych), w różnych okresach życia dziecka. Autorka tych badań uważa, że przyczyną „alalii” mogą być nawet uszkodzenia mózgu (powstałe w wyniku chorób i urazów czaszki) w 3 roku życia dziecka. Dla porównania - E. Dilling-Ostrowska przyjmuje, że zaburzenia mowy powstające po uszkodzeniu mózgu przed ukończeniem 12-go miesiąca życia powinno się nazywać jako tzw. „wrodzony niedorozwój ekspresji lub ekspresji i recepcji mowy” (afazja, dysfazja rozwojowa), a dopiero po ukończeniu 12 miesiąca życia - „afazją” (nabyta afazja, dysfazja dziecięca). Dowodzi to, że kryterium etiologiczne także nie jest zbyt wyraźne, a na to, że nie powinno się mówić tylko o jednej przyczynie afazji rozwojowej zwraca uwagę coraz więcej autorów.
    Podsumowując zaprezentowane informacje, można stwierdzić, że:

  1. Zagadnienie zaburzeń rozwoju mowy u dzieci, związanych z patologią rozwoju lub uszkodzeniem mózgu, wciąż jest niedostatecznie rozpoznane. Różnice zdań dotyczą sposobów ujmowania, nazywania i kategoryzacji tych zjawisk, co pociąga to za sobą wiele jeszcze sprzeczności i nieścisłości oraz powoduje błędy w diagnostyce logopedycznej.
  2. Afazja, dysfazja dziecięca to zaburzenie rozwoju języka manifestujące się w różny - często indywidualny dla danego dziecka sposób, a objawy tych zaburzeń można - w zależności od lokalizacji uszkodzenia mózgu - obserwować albo w zakresie zdolności ekspresyjnych, albo ekspresyjnych i percepcyjnych.
  3. Zaburzenia te dotyczą wszystkich poziomów języka, z tym, że występujące w afazji objawy zaburzeń mowy (np. wady artykulacyjne), charakterystyczne dla uszkodzeń niższych pięter mechanizmów mowy - są tutaj sprawą wtórną. Afazja (dysfazja) dziecięca może się też przejawiać zaburzeniami wszystkich aspektów mowy (fonetycznego, leksykalnego, gramatycznego i ekspresyjnego), co jest sprawą indywidualną, przy czym rozwój i ustępowanie objawów zależy od wielu czynników, w tym nawet od czynników społecznych.
  4. W zależności od typu dysfazji - zdolność dziecka do posługiwania się mową lub do jej rozumienia jest znacznie niższa od poziomu typowego dla wieku umysłowego dziecka.
  5. Dysfazji, afazji dziecięcej mogą towarzyszyć nieznaczne opóźnienia rozwoju umysłowego, zaburzenia słuchu, zaburzenia motoryki mowy lub niewielkie zaburzenia neurologiczne. Zaburzenia rozwoju języka nie mogą być jednak bezpośrednio wiązane z tymi zaburzeniami, tzn. inne zaburzenia rozwoju nie mogą być tak znaczne, aby można je uznać za wystarczającą przyczynę obserwowanych objawów zaburzeń rozwoju mowy i języka. Mogą im również towarzyszyć inne problemy, jak: występujące w późniejszym czasie trudności z czytaniem i pisaniem, zaburzenia w relacjach interpersonalnych oraz zaburzenia emocjonalne i zachowania, czyli zaburzenia w funkcjonowaniu poznawczym, społecznym oraz emocjonalnym.
  6. O podziale i zakwalifikowaniu określonych przypadków do jednego z dwóch typów afazji, dysfazji dziecięcej: rozwojowego i nabytego nie decyduje charakter przyczyn (wrodzone i nabyte) lecz ich konsekwencje dla przebiegu procesu kształtowania i rozwoju mowy (czy prowadzą one do upośledzenia, czy do innych form zaburzeń rozwoju mowy). Czynnikiem decydującym o zaliczaniu zaburzeń wynikających z uszkodzeń mózgu w trakcie porodu i przed ukończeniem 1 r.ż. do afazji rozwojowej jest zatem stopień opanowania mowy w chwili uszkodzenia. W tym czasie mowa nie jest jeszcze wykształcona i dlatego czynnik uszkadzający mózg wywołuje upośledzenie rozwoju mowy, a nie jej utratę. Wprawdzie istnieje dość istotna różnica pomiędzy zaburzeniami, które powstają w wyniku uszkodzeń wrodzonych i nabytych w okresie okołoprodowym i w 1 r.ż. - na korzyść tych drugich, lecz na razie niemożliwe jest stworzenie takiej klasyfikacji, która uwzględniałaby wszystkie istotne dla diagnozy różnicowej kryteria.
  7. Przy rozwojowej afazji, dysfazji dziecięcej często występuje uszkodzenie lub opóźnienie rozwoju tych funkcji, które są ściśle związane z procesem biologicznego dojrzewania ośrodkowego układu nerwowego (tj. języka, analizy wzrokowo-przestrzennej lub/i koordynacji motorycznej).
  8. Charakteryzuje ją ciągły przebieg, bez okresów remisji i nawrotów.
  9. Początek tych zaburzeń rozpoznawany jest zawsze w niemowlęctwie lub we wczesnym dzieciństwie.
  10. W zależności od tego, kiedy patologiczny czynnik działa na mózg dziecka - dochodzi albo do zaburzeń rozwoju CUN, albo do uszkodzenia mózgu już względnie rozwiniętego. Od momentu uszkodzenia mózgu zależą więc objawy zaburzeń rozwoju mowy. W pierwszym bowiem wypadku dochodzi do upośledzenia rozwoju, nie wykształcenia się i poważnego opóźnienia mowy, w drugim do opóźnienia, zatrzymania, regresu do wcześniejszych etapów rozwojowych lub do utraty już istniejących zdolności porozumiewania się. Zaburzenia nabyte po urodzeniu się dziecka nie są tak ciężkie jak wrodzone, które zazwyczaj utrzymują się dłużej i wolniej ustępują. W przypadku rozwojowej dysfazji, afazji dziecięcej mowa od początku rozwija się na patologicznej podstawie (gdyż upośledzenie rozwoju CUN powoduje, że nie ma odpowiednich warunków do normalnego kształtowania się i rozwoju mowy), natomiast w przypadku nabytej afazji, dysfazji dziecięcej - początkowo mowa wykształca się na prawidłowej podstawie, a dopiero później sytuacja ta ulega niekorzystnej zmianie.
  11. Ustępowanie objawów zależy od stopnia i rodzaju czynnika wywołującego uszkodzenie mózgu, od wieku, tj. od związanej z nim plastyczności mózgu, od rodzaju patologii mózgu i związanego z nim przebiegu schorzenia (czy jest to zaburzenie postępujące, czy nie), a także od warunków środowiskowych i społecznych, w których dziecko przebywa. Lepsze są rokowania w przypadku nabytej afazji dziecięcej niż rozwojowej; lepsze gdy czynnik uszkadzający mózg działał w okresie perinatalnym i postnatalnym niż prenatalnym, gdyż wówczas prowadzi do wrodzonych zaburzeń rozwoju mowy, które najtrudniej ustępują.
  12. W przypadku zaburzeń rozwoju mowy pochodzenia centralnego największym dylematem jest to, czy do rozwojowej afazji, dysfazji dziecięcej należy zaliczać zaburzenia powstałe w wyniku uszkodzeń mózgu: okołoporodowych i nabytych w pierwszym roku życia, czy nie.

Literatura:

  1. D i l l i n g - O s t r o w s k a E., Rozwój i zaburzenia mowy u dzieci w zależności od stopnia dojrzałości układu nerwowego, [w:] Zaburzenia mowy u dzieci, pod. red. J. Szumskiej; Warszawa 1982.
  2. D i l l i n g - O s t r o w s k a E., Zaburzenia mowy [w:] Neurologia dziecięca, pod. red. J. Czochańskiej, Warszawa 1990.
  3. F r a n c i s - W i l l i a m s I. , Dzieci ze specjalnymi trudnościami w nauce, Warszawa 1975.
  4. G r a b i a s S., Logopedyczna klasyfikacja zaburzeń mowy; w: „Audiofonologia” 1994; T. VI,
  5. H e r z y k A., Afazja i mutyzm dziecięcy, Lubłin 1992.
  6. H e r z y k A., Asymetria i integracja półkulowa a zachowanie, Lublin 1992.
  7. J a s t r z ę b o w s k a G. , Podstawy logopedii dla studentów logopedii, pedagogiki, psychologii, filologii, Opole 1996.
  8. J a s t r z ę b o w s k a G., Podstawy teorii i diagnozy logopedycznej, Opole 1998.
  9. K a c z m a r e k B., Z zagadnień kształtowania mowy u dzieci z dysfunkcjami ośrodkowego układu nerwowego, w: „Zagadnienia Wychowawcze a Zdrowie Psychiczne”; 1986, nr 5-6.
  10. K a c z m a r e k L. , Nasze dziecko uczy się mowy, Lublin 1966.
  11. K o r d y l Z., Psychologiczne problemy afazji dziecięcej, Warszawa 1968.
  12. K o r d y l Z. ; Mowa dzieci afatycznych, „Logopedia” 1969, nr 8/9.
  13. M a j e w s k a Z., S z e l o ż y ń s k a K., Zaburzenia mowy u dzieci z niedowładami prawo- i lewostronnymi, „Neurologia, Neurochirurgia i Psychiatria Polska”; 1959, T.IX, nr 6. 
  14. M a r u s z e w s k i M., Afazja. Zagadnienia teorii i terapii, Warszawa 1966.
  15. M a r u s z e w s k i M., Chory z afazją i jego usprawnianie, Warszawa 1974.
  16. M a r u s z e w s k i M., Reedukacja mowy u chorych z afazją jako problem pedagogiki specjalnej, „Kwartalnik Pedagogiczny”, 1979, nr 3. 
  17. M a r u s z e w s k i M., Mowa a mózg. Zagadnienia neuropsychologiczne, Warszawa 1970.
  18. M i t r i n o w i c z - M o d r z e j e w s k a A., Fizjologia i patologia głosu, słuchu i mowy, Warszawa 1963.
  19. P a r o l U., Dziecko z niedokształceniem mowy, Warszawa 1989 r.
  20. P r u s z e w i c z A., Foniatria kliniczna, Warszawa 1992.
  21. S a w a B., Dzieci z zaburzeniami mowy, Warszawa 1990.
  22. S c h i e f e 1 b u s c h R. L., R u d e r K. F., B r i c k e r W. A., Strategia postępowania terapeutycznego z dziećmi z niedokształceniem języka. Przegląd zagadnień, [w:] Nauczanie specjalne pod. red. N. G. Haringa i R. L. Schiefelbuscha, Warszawa 1982.
  23. S o v a k M., Alalia, „Logopedia”, 1971, nr 10.
  24. S p i o n e k H., Zaburzenia psychoruchowego rozwoju dziecka, Warszawa 1969.
  25. S p i o n e k H., Zaburzenia rozwoju uczniów a niepowodzenia szkolne, Warszawa 1981.
  26. S t y c z e k I. , Logopedia, Warszawą 1980.
  27. S z u m s k a J., Metody badania afazji, Warszawa 1980.
  28. S z u m s k a J., Neurofizjologiczne podstawy zaburzeń mowy u dzieci [w:] Zaburzenia mowy u dzieci, pod. red. J. Szumskiej, Warszawa 1982.
  29. T r a c z y ń s k a H., Rozwój i zaburzenia czynności ruchowych a funkcja mowy u dzieci [w:] Zaburzenia mowy u dzieci pod. red. J. Szumskiej, Warszawa 1982.
  30. Z a l e s k i T., Klasyfikacja zaburzeń mowy [w:] Diagnoza i terapia zaburzeń mowy, pod. red. T. Gałkowskiego, Z. Tarkowskiego, T. Zaleskiego, Lublin 1993 r.